جنگ رمضان چگونه نظم‌سازی غرب آسیا را تغییر داد؟

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ تحولات عمیق و بنیادین در نظم بین‌المللی و به ویژه در منطقه حساس غرب آسیا، دیگر نه در چارچوب‌های کهن و منسوخ نظام دوقطبی و نه حتی در قالب هژمونی تک‌قطبی آمریکا قابل تحلیل و تبیین نیست، زیرا در حال گذار از دوران تاریخی بی‌سابقه ای هستیم که در آن فروپاشی موازنه‌های قدیمی، راه را برای ظهور واقعیت‌های نوظهور و ناشناخته هموار کرده است.

دیگر ایده وجود یک یا چند قطب محدود در نظام بین‌الملل با واقعیت‌های عریان میدانی و ژئوپلیتیکی هیچ‌گونه همخوانی ندارد

جنگ رمضان تنها تقابل نظامی گذرا و محدود نبود، بلکه به عنوان نقطه عطف راهبردی و ساختاری به شمار می رود که تمامی مفروضات سنتی و پیشین را درباره امنیت، موازنه قوا و دکترین‌های بازدارندگی درهم شکست. برای دهه‌های متمادی غرب آسیا به عنوان آزمایشگاهی برای طراحی‌های کلان قدرت‌های فرامنطقه‌ای در نظر گرفته می‌شد که آمریکا در رأس آن قرار داشت، اما این جنگ با تمام ابعاد گسترده و پیامدهای ویرانگرش ثابت کرد هزینه‌های گزاف مداخله نظامی، فروپاشی درونی کشورهای دخیل و شکست در تغییر رفتار بازیگران بومی، پایه‌های هژمونی غربی را تا آستانه فروپاشی کامل و غیرقابل بازگشت تضعیف کرده است.

آنچه امروز در مقابل چشمان ناظران بین‌المللی قرار دارد، پایان محتوم دوران نظارت بیرونی بر تحولات غرب آسیا و آغاز عصر سرنوشت‌ساز تعیین تکلیف نظم منطقه به وسیله خود بازیگران بومی و منطقه‌ای است که دیگر به هیچ وجه حاضر نیستند تابع اراده‌های تحمیلی و دستورالعمل‌های سنتی واشنگتن یا پایتخت‌های اروپایی باشند و این حقیقت گریزناپذیر، معماری امنیتی کل جهان را تحت تأثیر مستقیم خود قرار داده است.

شکل گیری توافقنامه مکه، افزایش نفوذ و تأثیرگذاری چین و روسیه در فرآیند نظم سازی جدید غرب آسیا و در نهایت تسلط ایران و محور مقاومت بر دو آبراه حیاتی تنگه هرمز و باب المندب حاکی از آغاز دوران جدید در نظام بین الملل و منطقه غرب آسیاست.

اگر با نگاهی موشکافانه در ساختار قدرت در جهان امروز نگاه کنیم، درمی‌یابیم دیگر ایده وجود یک یا چند قطب محدود در نظام بین‌الملل با واقعیت‌های عریان میدانی و ژئوپلیتیکی هیچ‌گونه همخوانی ندارد. جهان امروز به سمت نوعی غیرمتمرکز شدن شدید و ساختاری حرکت کرده است، به طوری که در این چشم‌انداز نوین، جهان دیگر دارای یک یا چند قطب محدود نیست؛ بلکه هر یک از بازیگران به خصوص بازیگران منطقه‌ای یک قطب مجزا و مستقل به شمار می‌روند که دارای میدان گرانشی، منافع راهبردی و قابلیت‌های تأثیرگذاری مختص به خود هستند.

تغییر پارادایم بنیادین به این معناست که قدرت دیگر در انحصار انحصاری پایتخت‌های غربی قرار ندارد بلکه در دستان دولت‌ها و حتی بازیگرانی است که با تکیه بر توانمندی‌های بومی، اقتصادی، فناوری‌های نوین و ایدئولوژیک، مسیر حرکت خود را ترسیم می‌کنند. این پدیده نوظهور را می‌توان عصر کنشگری فعال نامید، دورانی که در آن قدرت دیگر مفهوم سلسله‌مراتبی و از بالا به پایین نیست، بلکه شبکه‌ای است که در آن هر بازیگر متوسط و قدرتمند تلاش می‌کند با ایجاد ائتلاف‌های منعطف، کنترل مسیرهای تجاری و پیشبرد منافع ملی در محیطی کاملاً آنارشیک، بقا، امنیت و توسعه همه‌جانبه خود را تضمین کند.

علاوه بر این، جمهوری اسلامی ایران به عنوان بازیگر کلیدی و تعیین‌کننده، از سویی با اتکا به ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی، منابع انسانی فراوان و وسعت سرزمینی راهبردی و از سمتی با عبور موفقیت‌آمیز و خیره‌کننده از جنگ رمضان، توانست خود را به عنوان قدرت میان‌جهانی و کانونی در معادلات نوین تثبیت کند. ایران پس از این رویارویی فرساینده، محاسبه‌ای کاملاً نوین و بومی از بازدارندگی را جایگزین مدل‌های کلاسیک و قدیمی کرد و به روشنی نشان داد پایداری راهبردی در برابر سهمگین‌ترین فشارهای ترکیبی، می‌تواند مشروعیت سیاسی، انسجام داخلی و جایگاه منطقه‌ای را به شکل چشمگیری ارتقا بخشد.

در حال ورود به دورانی هستیم که در آن انحصار قدرت از دست ابرقدرت‌های سنتی خارج شده و ابتکار عمل در دست بازیگرانی است که توانایی سازگاری با پیچیدگی‌های جنگ‌های نامتقارن و دیپلماسی پویا دارند

مقاومت جانانه ایران در این بحران بزرگ، صرفاً پیروزی نظامی در میدان عمل نبود، بلکه پیامی صریح و بدون ابهام به نظام سلطه جهانی فرستاد که دوران تحمیل اراده‌های سیاسی به وسیله ابزار تحریم، تهدید و مداخله نظامی برای همیشه به سر رسیده است. تهران اکنون در حال معماری ساختار جدیدی برای تعاملات منطقه‌ای است که در آن، دیپلماسی فعال، پیوستگی‌های اقتصادی پایدار و همکاری‌های امنیتی درون‌زا، بدون نیاز به حضور مخرب قدرت‌های فرامنطقه‌ای، به عنوان اولویت‌های اصلی پیگیری می‌شوند و این رویکرد به الگویی الهام‌بخش برای سایر کشورهای مستقل تبدیل شده است.

همزمان با این تحولات خیره‌کننده، پروژه پرهزینه عادی‌سازی روابط و پیمان‌های امنیتی فرمایشی که با هدف ادغام اجباری رژیم صهیونیستی در منطقه و به حاشیه راندن کامل موضوع حیاتی فلسطین طراحی و اجرا شده بود، اکنون به بن‌بست کامل و شکست تاریخی رسیده است. جنگ اخیر با آشکار کردن پیامدهای مرگبار خود، نقاب از چهره این طرح‌های ساختگی و خیالی برداشت و با صراحت اثبات کرد شکاف عمیق میان افکار عمومی جوامع عربی و دولت‌های وابسته، تا چه حد غیرقابل‌جبران است و هیچ معاهده‌ای نمی‌تواند این گسست بنیادین را ترمیم کند.

کشورهای حاشیه خلیج فارس که پیش‌تر تلاش می‌کردند با تکیه بر سراب چتر حمایتی واشنگتن، تصویری ساختگی از ثبات، امنیت پایدار و رفاه اقتصادی جدا از بحران‌های سرزمینی ارائه دهند، اکنون با واقعیت تلخ آسیب‌پذیری ساختاری و تمایل نداشتن واقعی قدرت‌های غربی برای دفاع از منافعشان در روز مبادا مواجه شده‌اند. این بیداری راهبردی و شوک سنگین، اعراب را به صرافت انداخته است که امنیت پایدار کالایی وارداتی و قابل خرید از بازارهای تسلیحاتی غربی نیست، بلکه محصول اشتراک مساعی، همزیستی مسالمت‌آمیز و همکاری‌های امنیتی نزدیک با همسایگان بومی است.

بهره سخن

باید قاطعانه عنوان کرد نظم پیشین غرب آسیا و نظام بین‌الملل، نه تنها در حال فروپاشی تدریجی، بلکه عملاً به خاطره‌ای دور تبدیل شده است و آنچه به جای آن جوانه می‌زند، نظمی متکثر و چندلایه است که بر پایه رقابت هوشمندانه و همکاری‌های راهبردی قدرت‌های متوسط و بازیگران مقاومتی شکل می‌گیرد. در این جهان فاقد مرکزیت واحد، چین به عنوان بازیگر غیرقابل‌جایگزین در عرصه‌های دیپلماتیک و اقتصادی ظهور کرده است و تلاش می‌کند با پر کردن خلأهای موجود، نقش میانجی‌گر معتبری را ایفا کند، اما این قدرت‌های نوظهور منطقه‌ای هستند که با ابتکار عمل‌های نظامی و سیاسی خود، قلمروهای نفوذ را بازآفرینی می‌کنند.

ما به طور اجتناب‌ناپذیری در حال ورود به دورانی هستیم که در آن انحصار قدرت از دست ابرقدرت‌های سنتی خارج شده و ابتکار عمل در دست بازیگرانی است که توانایی سازگاری با پیچیدگی‌های جنگ‌های نامتقارن و دیپلماسی پویا دارند. ایران، ترکیه و دیگر بازیگران مؤثر، امروز نه مهره‌های منفعل، بلکه طراحان اصلی میز بازی هستند که با  عملکرد خود، معماری نوین جهان را بر ویرانه‌های هژمونی در حال مرگ غربی بنا می‌کنند و این آینده‌ای است که با هیچ ابزاری قابل بازگشت به عقب نخواهد بود.